BASIC'in Gariplikleri

• BASIC

VITK

Az kullanılan komutların bazılarını kurcalayalım.

Birileri, şimdiye kadar hazırlanan bütün yazılımların yüzde 90'ının, hazırlandığı dilin sadece yüzde 10'undan yararlanılarak hazırlandığını iddia ediyor. Eminim ki bu rakam abartılmış, ancak doğruluk payı da var. Her dilin kendine özgü ve temelini oluşturan birkaç komutu vardır ve bunlar da program için önemlidirler. Mesela BASIC'te en çok kullanılan komutlar LET,

IF-THEN ve herhalde GOTO'dur. Bunlardan başka her dilin “az bilinen” komutları da vardır ve bu komutlar bir süre sonra unutulup giderler. Bu ay sizlere bu komutları yeniden hatırlatmaya çalışacağım. Eğer yakın zamanlarda Programcının El Kitabı'nı karıştırmadıysanız herhalde bu komutlar size yabancı gelecektir. Belki bu komutlar günlük programlama için gerekli değiller ancak dara düştüğünüzde size yardımcı olacaklardır. Eminim ki pek çoğunuz biz bu komutları zaten biliyoruz diyeceksiniz. Harika! Ne kadar çok komut bilirseniz o kadar iyi programlar yapabilirsiniz. Bu yazının da amacı sizin RAM'ınızı genişletmek. Eğer bu dili yeni öğreniyorsanız bu komutları bir yerlerde saklayın, ilerde ihtiyacınız olabilir.

Seyrek Ama Önemli

Komutlar listesine bakarken pek çok BASIC 2.0 (C-64) komutunun BASIC 7.0'da (C-128) olduğunu fark ettim. Bu gerçekten ilginç çünkü BASIC 2.0 gerçekten de “dokunsan yıkılacak” bir versiyon.

İşte POS fonksiyonundan başlayalım. POS size cursor'unuzun o anda ekranda bulunduğu kolonu verir. Eğer cursor ilk satırın 10. sütunundaysa POS(0) size C-64 ve C-128'de 9 değerini verir. Ama cursor'unuz bir sonraki ekranda aşağıdaki satırdaysa POS(0) C-128'de hâlâ 9 değerini verirken C-64'te 49 değerini verir. Peki neden farklı? Commodore 64 aslında mantıksal olarak 80 karakter alır. Ama bir satır 40 karakterden oluştuğu için bir mantıksal satır iki fiziksel satırı kapsar. Peki POS fonksiyonuna ne zaman ihtiyacınız olur? Eğer değişkenleri, grafik karakterlerini bir satıra yazmanız gerekiyorsa veya bir program bir mesaj yazmak için gerekli yer olup olmadığını da bu sayede algılayabilir. Mesela bir A$ değişkenini o satırda yeterli yer varsa o satıra, yoksa aşağıdaki satıra yazdıralım (40-kolon ekran).

201F LEN(A$) — 40-P THEN PRİNT
30 PRİNT A$

10. satır P değişkenine bundan sonra yazılacak mesajın ilk karakterinin kolonunu verir. Eğer P değişkeni 39'dan büyükse (yani bir alt satırdaysa) bu değişkenden 40 çıkarılarak normal hale gelmesi sağlanır. Bir sonraki satırda A$ değişkeninin uzunluğu kalan boşlukla karşılaştırır. Eğer A$ değişkeni o boşluktan daha uzunsa araya bir PRINT komutu girer ve cursor bu sayede bir sonraki satırın başına gider. A$ değişkeni boşluklara sığıyorsa doğrudan 30. satıra gidiliyor. 30. satırda ise A$ değişkeni cursor nerde ise oraya yazdırılıyor. POS fonksiyonunun parantezleri arasına ne yazdığınız aslında pek fark etmez. Yani POS bize cursor'un yatay pozisyonunu verir. Aslında cursor'un yatay pozisyonunu bilmek bize pek çok yarar sağlar. Hangi komut size cursor'un yatay pozisyonunu verir? Aslında böyle bir komut yok. Belleğin 214 (C-64'te) veya 235. (C-128'de) adreslerine bakmalısınız (PEEK ile). Bizim tanıdığımız BASIC çok eskiden beri kullanılıyordu. O zaman bilgisayarlar video monitörleri kullanmıyorlardı. Bu yüzden cursor sadece sağa sola doğru hareket ettirilebiliyordu. Cursor'u yukarı aşağı oynatmak mümkün değildi çünkü bilgiler bir kağıt üzerine dökülüyordu. Aslını söylemek gerekirse o zamanlar cursor bile yoktu. POS komutunun tek amacı printer kafasının yatay pozisyonunu öğrenmekti. Listemizde sıradaki komut programa cursor'un satırın neresinde olduğunu söylüyordu. SPC ise cursor'u aynı satırda belirtilen uzaklığa götürür. SPC komutu kolayca TAB komutu ile kullanılabilir. Aralarındaki farkı aşağıdaki programla daha rahat anlayabiliriz.

10 PRİNT A$; SPC(15);BS
20 PRİNT A$; TAB(15),B$

10. satır A$'ı ve B$'ı aralarında 15 karakter boşluk bırakarak yazar ve uzunluklarına dikkat etmez, 20. satır A$ değişkenini yazdıktan sonra B$'ı basmadan önce cursor'u 16. pozisyona götürür ve sonra B$’ı yazar (Neden 15 değil de 16? 16 çünkü en soldaki kolon 0 numarasını alır). Eğer A$ değişkeninin uzunluğu 15'ten büyükse B$ değişkeni onun üzerine basılır. Bu yüzden TAB komutunu kullanmak tehlikelidir. SPC ve TAB komutları o kadar kullanışlı değillerdir. Daha kullanışlı bir komut olan CHAR ise sadece BASIC 7.0'da mevcuttur. Bu komutta cursor'un gitmesini istediğiniz yerin hem yatay hem de dikey olarak koordinatlarını vermeniz yeterlidir.

BOŞ HAFIZA

FRE kullanışlı fakat gereksiz bir komuttur. Hiç programlarınızda boş kalan hafızayı öğrenme ihtiyacını duydunuz mu? Bu sık olarak karşınıza çıkan bir sorun olmamasına rağmen bazen ihtiyacınız olabilir. FRE(0) komutu size C-64'ünüzün ne kadar kullanılabilir RAM'ı olduğunu verir. İşin ilginç tarafı ise sonucun -32768 ile 32767 arasında olmasıdır. Eğer 40.000 bytes boş belleğiniz varsa, PRINT size -25536 gibi bir sonuç verecektir. Herhangi bir eksi sonuca 65536 eklemelisiniz.

PRİNT - 65536 * (ERE(0) 0)

Yukarıdaki komutla bilgisayarınızda ne kadar boş hafıza olduğunu hemen bulabilirsiniz. () ile birlikte yazacağınız sayının C-64'te bir önemi yoktur, ancak C-128'de 0 yazarsanız programlar için kalan hafızayı, 1 yazarsanız değişkenler için kalan hafızanın boyutunu öğrenebilirsiniz. FRE ile bir program ne kadar uzun dizeler yaratması gerektiğini kestirebilir. Her dizenin 5 bayt harcadığı biliniyorsa program doğrudan maximum dize sayısını hesaplayabilir.

10 D-FRE(1)/5-10
20 PRİNT D
30 DIM A(D)
40 PRİNT FRE(İ)

10 tane bayt eksilttik çünkü bunlar sizin belirlediğiniz dize ile ilgili bilgileri içereceklerdir. Eğer C-128'inizde bir “Out of Memory Error” ile karşılaşmak istiyorsanız 10. satırdaki 10'u 2 ile değiştirin. Dikkat bundan sonra bilgisayarınızı açıp kapatmanız gerekebilir. Aynı programı ufak bir değişiklikle C-64'ünüz için de uygun hale getirebilirsiniz.

10D-(FRE(1) - 65536 *

10'u küçültün ve sonucu görün, Bir süre sonra karşınıza “Out of Memory Error” çıkacaktır.

Tanjant

En son ATN fonksiyonunu ne zaman kullandınız? Peki ATN fonksiyonunun ne olduğunu bilmiyor musunuz? Biliyorsanız bilgisayarınızda neden ASN veya ACS olmadığını hiç düşündünüz mü? ATN fonksiyonu trigonometriyle ilgilidir. ATN ile ters tanjantı alabilirsiniz (ArcTangent). Mesela 45 derecelik bir açının tanjantı.

tan(45) = 1.0

BASIC genellikle derece cinsi açılarla değil “radyan” cinsi açılarla çalışır. Ama korkmanıza gerek yok radyan ve derece arasında basit bir bağlantı vardır.

1 derece = pi/180 radyan veya 1 radyan = 180/pi derece

Bu bağlantının sebebi ise tam bir dairenin 360 derece veya 2*pi radyan olmasıdır. Bunu başka bir şekilde de söyleyebiliriz.

1 derece > 0.01745 radyan veya 1 radyan = 57.30 derece

45 derecelik bir açının tanjantını şu şekilde bulabiliriz.

PRİNT

Şimdi bilgisayarınız size 1.0 sonucunu verecektir.

ATN fonksiyonu TAN fonksiyonunun tam tersidir. ATN(0.1) size (radyan cinsinden) 45 derece verecektir,

PRINT 57.30*ANT(1)

Yukarıdaki satırı yazarsanız bilgisayar parantez içindeki açının tanjantını derece cinsinden ekrana yazar. Peki de Sinüs ve Cosinüs'ün niye ters fonksiyonu yok. Bunun ana nedenleri şunlar: 1) Trigonometrik fonksiyonlarda bunlara fazla gerek yoktur 2) Eğer gerek olsa bile ATN ile diğerlerini hesaplayabilirsiniz. Şimdi size ters sinüs ve ters kosinüs'ün fonksiyonlarını veriyorum.

DEF FNACS(X)—ATN(SOR(1-X*X)/(x4 (1-
SGN(X)*(X))) + PI/4((-SGN(X))* (I-SGN(X))
DEFFNASN(X) = P1/2-FNACS(X)

Diğer fonksiyonlardan farklı olarak bu fonksiyon size negatif ve değerleri doğru olarak verir. Herneyse ATN hakkında yeterince konuştuk,

Ekleme

En son ne zaman iki sequential dosyayı birleştirdiniz. Doğrusu bunu ben de hatırlayamıyorum. BASIC 7.0'da bunun için CONCAT diye hazır bir komut var ama C-64 kullanıcıları COPY komutuyla bir kombinasyon yazmak zorundalar. Aslında bu komutlar sadece sequential dosyalarla çalışabilir. C-64'ün komut kombinasyonu C-128'in CONCAT komutundan daha kullanışlıdır. İki komutun formatı şöyledir,

10 CONCAT
veya
20 “COP

BASIC 2.0 ile (BASIC 7.0'ın kapsamındaki) yeni dosya ismi diğer dosya isimlerinden farklı olabilir. 20. satırda maksimum 4 tane dosyayı birleştirebiliyorsunuz. Birleştirilecek dosyalar virgüllerle ayrılmalıdırlar. BASIC 7.0'da daha az kullanılan bir komut ise APPEND'dir. Bu komut size arkasına daha fazla bilgi eklenebilecek bir sequential dosya açmanızı sağlar. BASIC 2.0 ise bu işi “A” seçenekli bir dosya açarak yapar (satır 20). 10 APPEND#1, "SEQ1" 20 OPEN 1,8,8,"SEQ1,SEQ,A"

10
veya
20 OPEN

Artık PRINT #1 komutuyla SEQ dosyanıza bilgi ekleyebilirsiniz.

Input'u Kesmek

C-128 sahipleri INPUT'u kesememelerini hiç sevmezler. INPUT kesebilmek için ilk önce RUN/STOP'a sonra da HELP tuşuna veya nümerik klavyedeki ENTER tuşuna basmaları gerekir. Bu tuşlar INPUT ile bekletilirken araya CHR$(13) koyarlar, Bu sayede INPUT komutu kesilmiş olur.

C64 kullanıcılarının işi biraz daha zor, INPUT komutunda soru işareti ekranda belirdiğinde: 1) CONTROL tuşuna basılı tutun. 2) M tuşuna basın, 3) Hemen CONTROL ve M tuşlarını bırakın, 4) Bundan hemen sonra Run/Stop tuşuna basın. CONTROL-M tuşu INPUT'a CHR$(13) koymanın bir yoludur. Bu sayede INPUT kesilir. Aşağıdaki programla alıştırma yapabilirsiniz.

10 INPUT X
20 GOTO 10

Negatif Bir Bit

NOT inceleyeceğimiz bir sonraki komut. NOT mantıksal operasyonlar için kullanılır yani bit işlemlerinde, Mesela mantıksal değer atamanın standart yolu şudur.

10 FALSE-0
10 TRUE-NOT FALSE

Mantıksal değişkenler sadece iki değer alabilirler true(doğru) veya false(yanlış). Bu değişkenler program akışını değiştirmek için kullanılabilir. Diyelim ki programınızda bir altrutin var ve bu rutin herhangi bir zaman çağrılabilir. Ama siz bu rutinin çağıran yerden bağımsız olarak sadece bir kere işleme konulmasını istiyorsunuz.

30 FALSE
Alt rutininiz şu şekilde olabilir.

10 TF DUN- TRUE THEN RETURN
10**#*Rutininizi buraya köyün****

180 DUN- TRUE
190 RETURN

Programınız GOSUB 100 ile altrutini çağırıyor. 100. satır DUN mantıksal değişkenine bakarak bu rutinin daha önce çağrılıp çağrılmadığını kontrol ediyor. Eğer DUN FALSE ise rutin çalıştırılır ve DUN TRUE yapılır. Böylece bu rutin bir daha çağrıldığında 100. satırdaki kontrole takılacaktır. 100. satırı şöylece kısaltabilirsiniz:

100 İF DUN THEN RETURN

Sonuç değişmez. Eğer rutin ilk çağrıldığında bir bölümünün diğer çağrılışlarında ise başka bir bölümünün çalışması isteniyorsa 100. satır şu şekilde değiştirilebilir.

100 DUN THEN ...(sadece ilk se-
ferde)...:GOTO 180

NOT ayrıca sayısal değişkenlerde de kullanılabilir.

10 Az0
20B-NOTA
30 PRİNT B

sonuç olarak -1 alırsınız. NOT komutu gördüğü her 0 biti 1 yapar ve tam tersi. Eğer 0 ise 16 tane 0 bir var demektir. NOT ettiğinizde bu 16 bit şu hale gelir: 1111 1111 Bu da onluk düzende karşılık gelir. Buna “ikinin tamlayanı” sistemi denir. İkilik düzende 16 tane 1, 65535'e eşittir. Ancak bilgisayar normal ikilik düzeni kullanmaz, eski sayıların ifadesi için daha farklı bir yöntem izlenir. İkinin tamlayanı sistemi şöyle çalışır: 1. En soldaki hariç 15 biti al ve hepsini ters çevir (1'ler 0, 0'lar 1 yap). 2. Bu sonuca 1 ekle. 3. Sonuçtaki sayıya negatif de. En soldaki bite işaret biti diyebiliriz. İşaret bitinin 1 olması sayının negatif olduğunu ve işlemlerin yukarıdaki gibi işletilmesi gerektiğini gösterir. İşaret biti 0 ise sayı pozitiftir. Örneğin 1111 ... sayısını onluk düzene çevirelim. Yukarıdaki adımları takip edelim. Sayının her bitini ters çevirelim, elde edeceğimiz sayı 000 0000 0000 0000, Toplam 15 basamak aldığımıza dikkat edin.

2. Bu sayıya 1 eklenince elimizde 000 0000 0000 0001 sayısı olur. 3. Böylece 1111 1111 1111 1111 sayısının ikinin tamlayanı gösterimde onluk olarak “eksi bir” sayısına denk geldiğini görürüz. Sonuç olarak NOT 0'ın da nasıl ettiğini görüyoruz. 0000 sayısının onluk düzende kaç olduğunu hesaplamaya çalışın. En soldaki 1 sayısı onluk olarak bu sayının negatif olduğunu gösterecektir. Daha sonra anlatılan adımlar izlenerek -16 sayısı bulunur (16 sayısının bitlerini ters çevirip sonuca 1 eklemek 16 sayısını verir). Eğer sisteme PRINT NOT -16 komutunu verirseniz cevap olarak 15 sayısını alırsınız.

Ama Ne Bit açıklaması bize WAIT komutu için iyi bir ortam hazırladı. WAIT komutu genellikle normal programcılıkta sanılır ama bu doğru değildir. Her neyse, ilk önce bu komutun ne yaptığına bir bakalım. WAIT'in formatı şöyledir: WAIT HAF,A,X. Bilgisayar bellekte HAF (hafıza) adresindeki değeri A ve X değerleriyle karşılaştırır. Şimdi ise basit bir örnekle başlayalım. WAIT 211,1 yazın. C-128'de SHIFT tuşları ayrı ayrı bitlerde saklanırlar (C-64'teki hafıza adresi ise 653'tür. Yani yazacağınız şey 653,1'dir). Aşağıdaki program siz SHIFT tuşlarına basana kadar bekleyecektir.

05 HAF-211:1F FRE(0) THEN
HAF-653
10 WAİT HAF,I
20 PRİNT “Şimdi 20,

5. satır hangi bilgisayar kullanılıyorsa ona göre hafıza adresini ayarlar (FRE komutundan hatırlıyorsanız. FRE(0) ile FRE(1) arasında bir fark vardı. Oysa C-64'te bu bir şey değiştirmiyordu. İşte 5. satırda FRE(0) ile FRE(1) ayrı değere sahipse hafıza adresi C-64'e göre ayarlanıyor. FRE(0) ile FRE(1)'in değeri farklıysa HAF değişkeninin değeri de değişmiyor). Şimdi size bazı tuşların onluk ve ikilik düzenlerdeki değerlerini veriyoruz.

Onluk — İkilik düzen — Her iki SHIFT tuşu 1 00001 COMMODORE tuşu 2 00010 CONTROL tuşu 4 00100 ALT tuşu 8 01000 CAPS LOCK 16 10000

Son iki tuş sadece C-128'de vardır. HAF adresinde 00000 değeri varsa bu tuşlardan hiçbirine basılmamıştır demektir. Eğer değer olursa tuşların hepsine birden basılıyor demektir. WAIT komutu AND ile kullanıldığında hangi HAF bitlerinin işlemi bilgilendirdiğini belirtir. Eğer SHIFT ve CONTROL tuşlarına basılıp basılmadığını kontrol etmek istiyorsanız WAIT HAF,5 yazmanız gerekir. Onluk düzendeki 5 sayısı ikilik düzende 1 ve 4. bitleri kapsar. Yani onluk düzende 1 ve 4. Bunlara 2, 4 veya 5. bitler dahil değildirler. Sadece SHIFT ve COMMODORE tuşları algılanır. İkisinden birine veya ikisine birden basılırsa program akışına devam eder. WAIT HAF,A,X komutu, diğerlerinden biraz daha karışıktır. Mesela WAIT HAF,5,1 yazdığınızda bilgisayar SHIFT tuşu bırakılıncaya veya CONTROL tuşuna basılıncaya kadar bekleyecektir. Şimdi 10. satırı şekildeki gibi değiştirin:

TO MEM,5,1

Şimdi RUN yazın ve hemen SHIFT tuşuna basın. Program siz SHIFT tuşunu bırakana veya CONTROL tuşuna basana kadar bekleyecektir. (FOR-NEXT döngüsü siz SHIFT'e basana kadar geçecek olan zaman için konmuştur). Programınız başka tuşların basılmasını da bekleyebilir, Daha önce verdiğimiz tabloya bakarak 10. satırı değiştirin. Sprite veya grafik için olan bazı özel komutları listeye katmadım çünkü bazıları gerçekten de çok seyrek olarak kullanılıyorlar. Eğer size hâlâ garip gelen bazı komutlar varsa bana bunlardan bahsetmeyin. Onları kendi hallerine bırakın...