MIDI, SID ve Müzik
Retro bilgisayarC-64 ya da C-128 için SID çipinden daha uygun bir müzik yapma aracı düşünülemez ama bu araçların müziksel yetenekleri tek bir kaynakla sınırlandırılamayacak kadar zengin. Şimdi size bilgisayarınızın ses ve müzik yeteneklerini geliştirmek için, basitten karmaşığa doğru üç yöntem anlatacağız. Bunlar bir hi-fi sistemine bağlanma, stereo SID ekleme ve makinanızı bir MIDI sistemini kontrol etmek üzere kullanmak.
SID ve Hi-Fi Bağlantısı
Ses kalitesini arttırmanın en basit yolu, monitörünüzün cılız hoparlörünü pas geçmek ve bilgisayarınızı hi-fi sisteminize bağlamaktır. Televizyon yerine bir monitör kullanıyorsanız, gereken kablolardan birine şimdiden sahipsiniz demektir (8 pinli DIN soketinden ikili RCA soketine kablo). Bu monitörünüze bağlanan kablodur. Eğer amfinizin bir MONO/STEREO anahtarı varsa, bir ucunda RCA soketi, bir ucunda da RCA jakı bulunan bir uzatma kablosu eklemeniz yeterli olacaktır. Uzunlukları bir ile dört metre arasında değişmektedir. Monitörünüzden ses soketini çıkartın ve uzatma kablosunu sokete bağlayın. Ve amfi kapalıyken, RCA soketini amfinin AUX, TAPE, TUNER ve hatta CD girişlerinden herhangi birine takın. MONO/STEREO anahtarını MONO'ya getirin ve selektör anahtarını da seçtiğiniz girişe göre ayarlayın (örneğin TAPE seçtiyseniz tape monitör anahtarını TAPE konumuna getirin). Bilgisayarınızın kolonundan da duyabilirsiniz. Şimdi istediğiniz ses kalitesini elde etmek için hi-fi sisteminizin tam kontrol ve ekolayzırını kullanabilirsiniz.
MIDI, SID V
Eğer amfinizin bir MONO/STEREO anahtarı yoksa bir kabloya daha ihtiyacınız olacaktır. Bir RCA soket Y kablosuna; tek bir jakı ve iki soketi olacaktır. Yine amfiyi kapatarak, uzatma kablosunun bir ucunu monitör kablonuza, öbür ucunu da Y kablosundaki jaka sokun. Y kablosunun diğer iki ucunu amfinizin sağ ve sol girişlerine bağlayın. Bir monitör yerine televizyon kullanıyorsanız, sekiz pin DIN çiftsoket kablo almanız gerekiyor. Televizyonunuzu görüntü için kullanmayı sürdürün. Yalnızca sesi kısın. DIN soketini bilgisayarın arkasına bağlayın. Yalnızca bir sokete girecektir. Şimdi ses telini bulun ve sesi kısıp her teli, ses üreten bir programı çalıştırırken amfiye takın. Amfinizden ses geliyorsa, uygun yeri bulmuşsunuz demektir. Video teli çok fazla yüksek frekanslı parazit verecektir.
Commodore 1902A monitörü karşımıza şöyle bir problem çıkarıyor. Ses çıkışı ayrı değil. Kablonun iki ucu da DIN fişleri. Bunu kullanabilmek için ses için ayrı bir DIN fişi olan ayrı bir kablo olması gerekir.
SID PROGRAMLARI En iyi ses çipleri ve hi-fi sistemleri bile esnek düzenleme ve beste programları olmaksızın bir işe yaramazlar. Bu tür programlardan bol bol bulmak mümkün. Bu tür programların temel kaynakları kullanıcı grupları, bültenler, informasyon servisleri ve yayınlardır. Muhtemelen iyi SID editörü
Art Hunkins
Craig Chamberlain tarafından hazırlanmış olan Sidplayer idi. Sidplayer için birçok düzenleme Quantum-Link, Compuserve, Delphi ve GEnie gibi telekomünikasyon ağlarında bulunabilmektedir. Bunlar stereo SID ile de çalınabilir. Kuvvetlendirilmiş ve stereo versiyonları ile SID besteci ve aranjörler için önemli bir araç olmaya başladı. Mono, stereo ve MIDI uygulamalarıyla, belki de en yararlı SID informasyon servisi QuantumLink'tir. SID dosyalarının MIDI aracılığıyla çalışabilecek olması da SID besteciliği konusunda ümit veren gelişmelerden biri. SID seslerine stereo eklenmesi de çok önemli bir gelişme. Takılabilen bir kartuş sağ kanal için üç yeni ses sağlar, esas çipten gelen sesler de sol kanala aktarılır. Değişik versiyonları bulunmakla birlikte en iyisi Dr. Evil Laboratories tarafından üretilen SID Symphony Stereo Cartridge sayılabilir. Stereo SID arkasındaki ilke oldukça basit. Biri sağ, biri de sol kanal için olmak üzere iki ayrı Sid Player dosyası bestelenmektedir. Stereo SID Player onları aynı anda çalar. Mono çalıştığınız zaman olduğu gibi, kendi düzenlemelerinizi yapmak istiyorsanız, Chamberlain'ın Enhanced Sid Player'ını kullanmanız gerekebilir. Dosyaları çalmak için stereo performans seçenekleri ile denemeler yapabilmek için Dickenson's Stereo SID Player yeterli olacaktır. Stereo size üç ses daha sağlamakla kalmaz, ses ikilemeleri ve transpozisyonları ile daha zengin sesler elde etmenizi sağlar. Ayrıca stereodan beklediğimiz ses projeksiyonunu ve mekansal ses manipülasyonuna mümkün kılıyor. Pilli SID Symphony Cartridge'ın bağlantısını yapmak oldukça kolay. Önce sesi kısıp ya da kapatıp, normal ses kablosunu amfinizdeki sol kanal girişine bağlayın. Bunun için sol kanal uzatma kablosuyla aynı uzunlukta bir RCA kablosu yeterlidir. Eğer MONO/STEREO anahtarınız varsa, STEREO seçin. Kablonuzu SID Symphony kartuşuna ve amfinizin sağ kanalına bağlayın.
MIDI BAĞLANTISI
Bilgisayarlar ve enstrümanlar MIDI (Musical Instrument Digital Interface) aracılığıyla informasyon alışverişi yaparlar. Bir ya da daha fazla MIDI uyumlu enstrümanı kontrol eden bir C-64 ya da C-128 ile, yüksek nitelikli ve canlı sesler ve değişik canlı performans seçenekleri elde edebilirsiniz. SFX SES EXPANDER (GÜÇLENDİRİCİSİ) ve YAZILIMLAR ve MIDI'nin güzel ve zengin seslerini elde etmenin ucuz yolu özellikle 64 ve 128 için tasarlanmış bir kartuşu kullanmaktır - SFX Ses Güçlendiricisi. Bu kartuş İngiltere Commodore tarafından üretilmiştir ve Amerika'da Freen & Music şirketi tarafından dağıtılmaktadır. Güçlendiricinin kendi modülü doksan dolar civarındadır ve FM Beste/Ses Düzenleyicisi yazılımı otuz dolar civarındadır. Beş oktavlık, ayrı bir klavye seksen dolara bulunuyor, ama Beste/Düzenleyicinin kısıtlı nota girme kapasitesi ile bu yatırımın yapılmaya değer olup olmadığı sorulabilir. Klavye burada sadece bir kontrol aracı görevini görmektedir. Ses üretmez ve playback ile ilgili değildir ama kendi FM seslerinizi programlama, saklama ve çalmanın oldukça masrafsız bir yoludur. Bu güçlendirici sistemin eksiklerinden biri de bu dış klavyenin bilgisayar tarafından gerçek zamanda çalınabilmekle birlikte, kayıt edilememesidir. Beste ya da düzenleme yaparken, klavye her biri bir seferde olmak üzere ses perdesi datalarını sağlar. SFX Ses Güçlendiricisi Yamaha sintisayzırlarında bulunan cinsten çipler kullanmaktadır - İki operatörlü basit bir FM sistemi. (Operatör OPLI ve OPLII) Bir seferde 48 ses bulunabiliyor ve çoğu yüksek nitelikli. 12 seslik üç güçlendirici sesi ve yazılımdaki sesler dışındakileri ne yazık ki kendiniz yaratmanız gerekiyor. Bir seferde dokuz notaya kadar çalınabiliyor ya da altı perde ve beş önceden ayarlanmış vurmalı çalgı olabiliyor. Ton jeneratörlerine (operatör) tremolo ve vibrato eklenebiliyor. Ses editörü (düzenleyici) bir klavye bölünme noktası programlayarak, o noktanın üzerindeki ve altındaki perdelerin ayrı ayrı niteliklere sahip olmasını sağlayabiliyor. Örneğin beste sisteminde dokuz sesin her birine ayrı bir renk verip renkleri istediğiniz zaman değiştirebilirsiniz.
Ses editörü sekiz vuruşluk bir perkusyon sequencer ile bir ritm makinasına sahip. Ayrıca on farklı önceden ayarlanmış bateri kiti sunuyor. Sistemin bir dizi ciddi eksiği var. Yazılımı yalnızca, tek bir şarkı içeriyor. Güçlendirici donanımına eşlik eden diskte ise yalnızca üç tane olabiliyor. Besteleme ve Ses Düzenleme programları arasında koordinasyon yok. Birine girebilmek için ötekinden tamamıyla çıkmanız gerekiyor. İki program birbirlerinde üretilmiş şarkıları bile çalamıyor. Özellikle güçlendiricinin beste programıyla yaptığınız düzenlemeleri çalamaması bir talihsizlik. Herhangi bir başka enstrümanı, nota girişi ya da playback amacıyla, sisteme bağlamak için başka bir MIDI arabirimine ihtiyaç duyuyorsunuz. Güçlendiricinin bir arabirim yuvası olmakla birlikte, buraya uyan tek arabirim Datel'in ürettiği SFX arabirimi. Dış MIDI klavyesini ve ritm makinasını sisteme başka bir enstrüman bağlamak için kullanabilirsiniz ama bu noktadan sonra güçlendiriciyi unutup daha esnek yazılımlar kullanmak daha makul olabilir.
DİĞER MIDI DONANIMLARI
Komple bir MIDI sistemine geçiş masraflı olabilir. MIDI uyumlu bir klavyeye (130 dolar ve daha fazlası), 64/128 için bir MIDI arabirimine (50- 100 dolar), bir ya da iki MIDI kablosuna (tanesi 6-8 dolar) ve yazılımlara ihtiyaç duyacaksınız. Klavyenizle hem kayıt hem de playback yapmak için iki kablo gerekecektir. MIDI klavyelerinin büyük çoğunluğu yalnızca mono çıkışa sahiptir. Piyasadaki en ucuz MIDI klavyesi Casio MT-240'tır. Diğer 119 ses ile birlikte çok iyi bir piyano sesine sahiptir. Ön notayı aynı anda çalabilir. Kulaklık girişinin bulunmaması önemli bir eksiklik sayılabilir. Ayrıca ses programlaması da mümkün olmamaktadır. Yine Casio'nun CT-640 modeli, kulaklık girişine, şarkı belleğine ve 465 hazır sese sahiptir. Yalnız onda da ses programlaması yoktur. Yamaha FM MIDI sintisayzırı, stereo hoparlörler, şarkı belleğine, eko sistemine, kulaklık girişine sahiptir. Tuşları küçük olmakla birlikte beş oktavlık sesi vardır. En iyi özelliği iki operatörünün seslerinin kısmen programlanabilir olmasıdır. Tüm özelliklere komple olarak sahip olan klavyelerin fiyatı (Yamaha DX11 gibi) 1000 dolara kadar çıkmaktadır. Yamaha, Korg, Casio ve Roland gibi şirketlerin başka başka ses üretme yöntemleri vardır ve sonuçlar çok değişik olabilmektedir. Varyasyon arıyor ve ses tonuyla denemeler yapmak istiyorsanız en esnek ve açık sistemi kullanmanız önerilir. Arayacağınız en önemli özellik programlanabilme olmalıdır.
MIDI YAZILIMLARI Craig Chamberlain'ın Enhanced
Sidplayer, MIDI tipi, Casio CZ klavyeleri için özel bir versiyona sahiptir. CZ versiyonu, her MONO SID kompozisyonunu CZ klavyelerinde çoğul ses tonlarıyla çalmanızı sağlar. SID ya da MIDI playback seçeneği sunan iki müzik programı da Instant Music ve Advanced Music System. İkisi de, başka başka arabirimler kullanarak MIDI ile müzik yapmanıza olanak verir. Instant Music Casio CZ101 için orkestra edilmiş durumdadır ve geniş bir rock'n-roll kolleksiyonuna sahiptir. Eğer MIDI klavyeniz programlanabilir ve kendi müziklerinizi yaratıp save etmek istiyorsanız, bir librarian ya da librarian/editor programına ihtiyaç duyacaksınız. Bu programlar belli klavyelerle uyumlu olarak üretilirler ve 64 ve 128 ile ses yaratmanıza ve düzenlemenize olanak sağlarlar. Kendi sahip olduğunuz MIDI klavyesi ile uyumlu olanı almak en akıllıca seçimdir. Bu nedenle programlanabilir bir sintisayzır alırken, editor/librarian yazılımları bulunanından almaya özen gösterin. Belli başlı müzik mağazalarında özel MIDI departmanları bile açılmaya başlamış durumda. Buralarda size her konuda yardımcı olmaya ve yol göstermeye hazır uzman satıcılar çalışıyor. C-64 ve C-128 ilk bakışta görünenden çok daha fazla ses ve müzik yeteneğine sahip. Tüm bu araçlarla müzikteki yaratıcılığınızı arttırmanız mümkün olacaktır. Bol müzikli günler!